Có những người luôn biết phải nói gì khi bạn bè gặp chuyện buồn. Họ kiên nhẫn lắng nghe, dễ dàng thông cảm cho sai lầm của người khác. Nhưng đến lượt mình, chỉ một việc làm hỏng cũng đủ khiến họ tự trách: Sao mình lại tệ đến thế?
Điều khiến họ mệt mỏi hơn cả những lần thất bại là thấy mình cứ lặp lại sai lầm cũ. Đã bao lần quyết tâm thay đổi, rồi đâu lại vào đấy. Càng thất vọng, họ càng tự ép mình. Dường như trong mắt họ, nghiêm khắc hơn là cách duy nhất để không phạm lại sai lầm.
Bước ra khỏi vòng lặp tự trách
Một người liên tục trễ hạn công việc, bỏ dở kế hoạch, hay quay lại với người từng làm mình đau khổ rất dễ bị cho là thiếu ý chí. Bản thân họ cũng có thể tin vào lời kết tội ấy. Họ đã thử đủ cách: lập thời gian biểu, đặt mục tiêu mới, mua thêm vài cuốn sách dạy thay đổi bản thân, cố gắng thay đổi cách suy nghĩ và hành động. Những nỗ lực đó có thể đem lại kết quả, nhưng rồi có lúc mọi thứ lại trở về như cũ. Sau vài lần như thế, họ bắt đầu nghi ngờ chính mình. Hay mình vốn là người không làm nên chuyện?
Có điều, càng tự trách, họ chưa chắc đã thay đổi được gì. Trong cuốn sách “Không phải lỗi của bạn” (It’s Not Your Fault), Laura K. Connell gợi ra một cách nhìn khác: đôi khi, điều khiến người ta mắc kẹt trong những thói quen có hại không phải sự lười biếng, mà là những nỗi sợ hình thành từ thời thơ ấu.
Theo Connell, không ít cách ứng xử khiến người trưởng thành gặp rắc rối có liên quan đến những gì họ từng trải qua lúc nhỏ. Những phản ứng ấy từng giúp họ tự bảo vệ, nhưng về sau lại trở thành trở ngại. Dựa vào lý thuyết gắn bó do nhà phân tích tâm lý John Bowlby phát triển, tác giả nhấn mạnh rằng cảm giác an toàn của trẻ không chỉ đến từ sự hiện diện của người chăm sóc, mà còn đến từ việc được người lớn quan tâm đến cảm xúc của mình và có mặt khi mình sợ hãi, bất an.
Đứa trẻ lớn lên bên người chăm sóc ổn định, biết lắng nghe, thường có điều kiện để tin rằng mình được yêu thương và có người để tìm đến khi gặp chuyện buồn. Ngược lại, đứa trẻ thường bị mắng khi khóc, bị làm ngơ lúc sợ hãi hoặc phải dò xét tâm trạng người lớn, trẻ có thể học cách giấu cảm xúc để tránh rắc rối. Đứa trẻ lớn lên, vẫn có thể giữ thói quen im lặng, ngay cả khi không còn ai ngăn họ lên tiếng. Bởi vậy, trước một người luôn né tránh xung đột hay không dám từ chối, Connell đề nghị tìm hiểu điều gì khiến họ sợ phản ứng của người khác đến thế, thay vì vội kết luận họ yếu đuối.
Thông điệp ‘không phải lỗi của bạn’ không có nghĩa mọi lựa chọn trong hiện tại đều được miễn trách nhiệm. Connell muốn nói đến một chuyện khác. Việc từng bị tổn thương có thể giải thích phần nào cách một người hành xử hôm nay. Nhưng mắc sai lầm không có nghĩa đó là một người tồi tệ. Hiểu vì sao mình phản ứng như thế là bước đầu để thay đổi. Phần còn lại vẫn đòi hỏi người trong cuộc chịu trách nhiệm với những lựa chọn của mình.
Học cách nói “không” để bảo vệ chính mình
Sau khi lý giải những phản ứng bắt nguồn từ quá khứ, Connell trở lại với một chuyện rất đời thường: làm sao để từ chối người khác mà không thấy mình có lỗi. Tác giả dành nhiều trang bàn về ranh giới cá nhân: biết từ chối một yêu cầu quá sức, nói ra khi bị đối xử thiếu tôn trọng và không nhận hết trách nhiệm chỉ để làm vừa lòng người khác.
Với người quen chiều ý người khác, nói một lời từ chối đôi khi cũng là chuyện khó khăn. Họ sợ người khác giận, sợ mang tiếng ích kỷ. Có người còn lo rằng chỉ một lần từ chối cũng đủ khiến mình bị xa lánh. Vì vậy, họ đồng ý nhận làm giúp phần việc của đồng nghiệp ngay cả khi không muốn, im lặng trước những lời nói gây tổn thương, hoặc tiếp tục có mặt trong những cuộc gặp mà mình chỉ muốn tránh xa. Mỗi lần nhượng bộ có thể giúp tránh được một cuộc xung đột trước mắt, nhưng nhường mãi, họ dần quen với việc xem mong muốn của mình là chuyện không quan trọng.
Connell nhắc người đọc rằng từ chối không phải lúc nào cũng cần kèm theo một lời giải thích dài dòng. Người khác có quyền không vui khi bị từ chối. Nhưng sự khó chịu của họ chưa đủ để kết luận rằng ta đã làm sai. Một người đã quen được nhờ vả, sai khiến người khác theo ý mình có thể khó chịu khi lần đầu bị từ chối.
Với những mối quan hệ thường xuyên có sự xúc phạm, kiểm soát hoặc thao túng, Connell khuyến khích người đọc xem xét lại mức độ gắn bó và tìm cách bảo vệ mình. Nhưng nhận ra một mối quan hệ có hại mới là bước đầu. Vì sao có người biết mình đang bị đối xử tệ mà vẫn không dám rời đi? Vì sao vừa lên tiếng bảo vệ mình, họ đã thấy áy náy? Connell dành sự quan tâm cho cả những nỗi sợ khiến người ta chấp nhận ở lại trong một mối quan hệ gây tổn thương. Dĩ nhiên, một cuộc cãi vã hay bất đồng chưa đủ để kết luận một mối quan hệ cần chấm dứt. Vấn đề nằm ở chỗ: sau mỗi lần mâu thuẫn, hai bên có chịu lắng nghe và thay đổi, hay một người cứ phải nhẫn nhịn để giữ hòa khí? Giữ khoảng cách với một người từng làm mình tổn thương không nhất thiết là để trừng phạt họ. Đơn giản là ta không muốn tiếp tục chịu đựng cách đối xử ấy.
Trong khi nhiều cuốn sách phát triển bản thân tập trung vào chuyện thay đổi thói quen, Connell muốn người đọc tìm hiểu vì sao họ cứ trở lại những thói quen cũ. Dậy sớm, lập thời gian biểu, tập suy nghĩ tích cực: ai từng muốn thay đổi bản thân hẳn đã nghe những lời khuyên này. Chúng có ích trong nhiều trường hợp. Nhưng với Connell, chỉ sửa thời gian biểu thì chưa đủ nếu người ta vẫn bị những nỗi sợ cũ chi phối.
Một người có thể lên lịch kín cả tuần, tự phạt mình mỗi khi thất hứa, rồi càng chán nản khi cuối cùng đã không làm nổi những gì đề ra. Thay vì ép mình phải vui lên, Connell khuyên người đọc thử dừng lại và tự hỏi: Chuyện gì vừa xảy ra khiến mình phản ứng dữ dội đến thế? Mình đang sợ điều gì?
Sự thay đổi không nhất thiết bắt đầu bằng một quyết tâm lớn lao. Đôi khi, từ những việc nhỏ như ăn một bữa đàng hoàng, ngủ đúng giờ, gọi cho bạn bè thay vì đóng cửa ở lì trong phòng. Hoặc làm xong việc nhỏ đã hẹn với chính mình từ tuần trước. Một bữa ăn hay một đêm ngủ đủ giấc dĩ nhiên không xóa được tổn thương cũ. Nhưng những việc nhỏ ấy giúp người ta tập quan tâm đến nhu cầu của bản thân, thay vì tiếp tục bỏ mặc chúng.
Dẫu vậy, những lời khuyên trong sách không phải ai áp dụng cũng có kết quả như nhau. Một thói quen có từ thuở nhỏ khó lòng thay đổi sau vài lần đọc sách hay tự nhủ phải sống khác đi. Có lẽ điều đáng suy nghĩ nhất từ cuốn sách là cách ta đối xử với mình sau một lần thất bại. Ta có thể nhận lỗi, sửa sai mà không cần tự sỉ nhục bản thân. Và biết đâu, bớt một lời trách móc chính mình lại là khởi đầu cho một thay đổi bền lâu hơn những lời quyết tâm từng hứa.
Cách tiếp cận của Connell có sức thuyết phục ở chỗ khuyến khích người đọc tìm hiểu nguyên nhân phía sau những hành vi mà họ vẫn thường tự trách. Song không phải thói quen trì hoãn nào cũng bắt nguồn từ tổn thương thời thơ ấu, cũng như không phải mọi khó khăn trong quan hệ đều có thể giải thích bằng kiểu gắn bó với người chăm sóc. Những gợi ý trong sách vì thế phù hợp hơn khi được xem là một cách để tự nhìn lại mình, thay vì lời giải cho tất cả những rắc rối tâm lý.
Như tác giả đã viết: “Bạn sẽ bắt đầu tin rằng nhu cầu của mình cũng quan trọng và bạn có trách nhiệm đáp ứng những nhu cầu đó, bởi vì chỉ khi biết cách đáp ứng nhu cầu của bản thân thì chúng ta mới biết cách đáp ứng tốt hơn nhu cầu của những người xung quanh.”
* Về tác giả:
Laura K. Connell là tác giả chuyên viết về sang chấn tâm lý, đồng thời là huấn luyện viên kỹ năng chuyên giúp khách hàng khám phá những điểm mù trong tư duy – những nguyên nhân tiềm thức đang khiến họ gặp khó khăn trong mối quan hệ và có những hành vi tự hủy hoại bản thân. Cô thường xuyên chia sẻ về cách đối phó với những mối quan hệ bất ổn trong gia đình trang web laurakconnell.com. Bên cạnh đó, nhiều bài viết của cô cũng đã tiếp cận hàng triệu người thông qua các trang web phát triển cá nhân như Life Hack hay Pick the Brain, được đưa vào tuyển tập Chicken Soup for the Soul hoặc đăng tải trên các tờ báo lớn của Canada như The Globe and Mail và Toronto Star. Ngoài ra, cô còn tổ chức các buổi thiền trực tuyến có sự góp mặt của nhiều diễn giả và thu hút gần 4.000 người tham dự.
Gia Anh
